Culturele kloof tussen West- en Oost-Europa komt aan de oppervlakte

31-10-2015 Financieel Dagblad  Culturele kloof tussen West- en Oost-Europa komt aan de oppervlakte Rik Winkel Brussel De komst van meer dan een miljoen migranten stelt de Europese Unie voor existentiële problemen. De ene regering na de andere neemt maatregelen ter afschrikking die ze eerder bij de buren heeft veroordeeld. Zelfs Oostenrijk en Duitsland kregen deze week al ruzie over het doorsturen van asielzoekers. Intussen buitelen toppolitici over elkaar heen met dramatische voorspellingen over het einde van de EU. Alsof ze niet bij machte zijn er iets aan te doen. De voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk, waarschuwt voor ‘gevaarlijke aardverschuivingen’. ‘Geen taak is zo belangrijk voor het gematigde centrum als herstel van de Europese buitengrenzen’, houdt hij de Europadag van de VVD voor. Een dag later wordt zijn Burgerplatform in Polen weggevaagd door een partij die nog veel minder op heeft met asielzoekers dan de zijne.

‘Als Europa er niet in slaagt vluchtelingen eerlijk te spreiden, is het niet meer het Europa dat we ons hadden voorgesteld’, zegt Angela Merkel. Met haar beroep op Europese solidariteit en menswaardige behandeling van vluchtelingen bedrijft de bondskanselier voor het eerst in haar carrière getuigenispolitiek. ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’, lijkt ze Luther na te zeggen. Daarmee staat de in de DDR opgegroeide domineesdochter lijnrecht tegenover de leiders in Oost-Europa. Ze zegt hun verongelijktheid niet te begrijpen. ‘Er gaapt een culturele kloof, waarvan we ons niet meer bewust waren’, stelt de Belgische ex-diplomaat Philippe de Schoutheete vast. Tussen 1987 en 1997 was hij als EU-ambassadeur nauw betrokken bij de uitbreiding naar het oosten. ‘In Polen, Hongarije en Tsjechië wordt nationale identiteit beleefd in termen van geloof en zelfs ras. Bij ons is dat veel minder.’ Merkels ruimhartige opstelling overvalt haar Europese partners en roept weerstand op in Oost-Europa, temeer omdat die vergezeld gaat van ouderwetse machtspolitiek. Berlijn dreigt achter de schermen met het dichtdraaien van de EU-geldkraan.

De verdeeldheid en de hulpeloosheid aan de top dragen bij aan een klimaat van onbehagen. Boze burgers gaan uit hun dak. Extremisten sturen kogelbrieven of voegen — in Keulen werd een kandidaat voor het burgemeesterschap neergestoken — de daad bij het woord. Het Bundes Kriminal Amt heeft dit jaar al 461 misdaden geteld die waren ingegeven door vreemdelingenhaat, meer dan twee keer zoveel als in 2014. Duitse politici lopen in toenemende mate risico. De pijnlijke machteloosheid van de politiek doet zich tevens buiten de slecht bewaakte grenzen voelen. Het moet Vladimir Poetin als muziek in de oren klinken als Merkel en de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, verklaren dat de EU voor de zwaarste opgave in zijn bestaan staat. In Ankara weet president Recep Ayyip Erdogan dat hij de prijs voor het beteugelen van de vluchtelingenstroom weer kan verhogen. Dus wat zit er achter de apocalyptische uitspraken? Staat Europa als institutioneel gevaarte of gemeenschap van waarden op instorten? Waarnemers in Brussel zien het zo’n vaart niet lopen. ‘Er is nu een terugslag. Binnen Schengen zijn er grenscontroles. De Commissie laat de teugels vieren met de begrotingstekorten. Maar het eindresultaat is moeilijk te voorspellen.

Het institutionele raamwerk lijkt gebrekkig, maar leiders beseffen dat ze dit probleem niet in hun eentje kunnen oplossen’, zegt Guntram Wolff, directeur van denktank Bruegel. Volgens directeur Karel Lannoo van het concurrerende Ceps doen leiders hun uitspraken vooral om tactische redenen. Ze willen druk zetten op de besluitvorming. ‘In 2012 hoorde je ook dat het uiteenvallen van de eurozone een kwestie van dagen was. En dat was veel acuter. Inmiddels hebben we een bankenunie en waarschuwt de Bank of England dat de City de aansluiting met de EU niet moet verliezen.’ Lannoo vindt het een goed teken dat de Commissie — met instemming van Merkel — steeds meer initiatief en operationele verantwoordelijkheid naar zich toetrekt. Hij merkt op dat niet Tusk, maar Juncker voor afgelopen zondag een top bijeenriep en dat de leiders ook nog kwamen opdagen. Die top ging over de noodopvang van 100.000 vluchtelingen langs de Balkanroute. Volgens Rem Korteweg van de Londense denktank CER is nu de eerste prioriteit de winter door te komen, in de hoop dat de toestroom door slechter weer zal afnemen. Hij vindt de crisis op korte termijn behapbaar. ‘Opvang is een hete aardappel, vandaar de zware uitspraken. Maar het gaat slechts om één miljoen mensen op 500 miljoen inwoners. In Istanbul zitten ook een miljoen Syriërs.’

Als de vluchtelingen blijven komen — en daar ziet het naar uit — vreest hij wel voor repercussies op langere termijn. Polen is te klein om het tij te kunnen keren. Maar in 2017 zijn er verkiezingen in Duitsland en Frankrijk. ‘Het aantal pro-Europese partijen in de balans van EU-regeringen komt onder druk. Dat kan structureel doorwerken op de Europese samenwerking.’ Volgens de ervaren diplomaat De Schoutheete hebben de EU-landen echter grote economische belangen bij de samenwerking en wegen die het zwaarst. ‘Denk maar niet dat Marine Le Pen Frankrijk buiten de eurozone gaat brengen.’ Shada Islam van Friends of Europe erkent dat de Unie wel zal doormodderen.

Maar de crisis vreet volgens haar wel aan de ziel van de EU en die schade is blijvend. ‘De waarden zijn aangetast en de breuken zullen moeizaam helen. Europa zal nooit meer hetzelfde zijn.’ Spanning EU 1963 2004 2009 2015 2015 Frankrijk stapt op omdat het vetorecht eist. Komt halfjaar later terug na gentlemen’s agreement dat lidstaat ‘vitaal’ belang kan inroepen. Verlamt besluitvorming interne markt Europese grondwet stuit op een ‘nee’ van Nederlandse en Franse kiezers. Uitbreiding EU gaat later door, maar integratiegedachte krijgt een knauw De internationale kredietcrisis wordt een Europese schuldencrisis als Griekenland zich niet meer kan financieren Het gaat weer mis met Griekenland. Duitsland stelt Grieks lidmaatschap eurozone en de koppeling der munten ter discussie Circa een miljoen vluchtelingen, met name uit Syrië, reizen richting Europa. Gemeenschappelijk asielbeleid werkt niet.

“In Polen, Hongarije en Tsjechië wordt nationale identiteit beleefd in termen van geloof en zelfs ras.”