De vrijheid van meningsuiting heeft de meningsvorming verdrongen

www.okgenemuiden.nl

15-05-2015 Nederlands Dagblad  Dr. Bart Jan Spruyt is voorzitter van de Edmund Burke Stichting, een conservatieve denktank. De vrijheid van meningsuiting is in Nederland zo goed als een absoluut recht. Dat is in ieder geval de claim die heel veel mensen, en zeker de spraakmakende menigte, maken. Het laatste incident betreft de uitlatingen van ‘activist’ Abulkasim Al-Jaberi, die mogelijk wordt vervolgd vanwege een scheldpartij aan het adres van ons koningspaar, tot drie keer toe ingeleid met het Engelse f-woord. Moet dat nu kunnen of niet? Moet het Openbaar Ministerie hem voor de strafrechter brengen of niet?

Nu is de vrijheid van meningsuiting natuurlijk geen absoluut recht. Je mag niet alles zeggen wat je wilt. De Grondwet bepaalt dat iedereen zich ook bij het uiten van zijn mening aan de wet moet houden. En die wet bepaalt dat we niet mogen beledigen, discrimineren, aanzetten tot haat of oproepen tot geweld. En ‘opzettelijke belediging van de Koning’ is ook strafbaar.

het is heel eenvoudig
De zaak ligt dus eigenlijk heel eenvoudig, maar er is natuurlijk veel meer aan de hand. Terwijl allerlei wetten de vrijheid van onderwijs en godsdienst steeds meer beperken, worden wetten die de vrijheid van meningsuiting begrenzen steeds meer een dode letter. Dat komt ongetwijfeld omdat velen van mening zijn dat absolute vrijheid de kracht van een moderne, open samenleving demonstreert. Alles kan, alles mag, vrijheid, blijheid. Er zijn nog wel mensen die enige terughoudendheid bepleiten, bijvoorbeeld bij venijnige religiekritiek, maar die doen dat meestal om de verkeerde reden: uit angst voor represailles uit islamitische hoek.

Het punt lijkt mij dat wij moeten gaan inzien dat belediging en onfatsoen geen kracht maar een zwakte zijn. Dezer dagen is bij uitgeverij Lemniscaat een sprankelende nieuwe Nederlandse vertaling, door Diederik Boomsma, van het bekende boek De opstand van de massamens van de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset (1883-1955) verschenen. Dat is een belangrijk boek. Bij ‘massamens’ zijn wij geneigd te denken aan de onderklasse, aan proleten of kleinburgers, die chips etend voor SBS6 hangen en verder nauwelijks op enige interesse kunnen worden betrapt. Maar als Ortega het over de ‘massamens’ heeft, doelt hij vooral op de verplatting van de elite.

Wie wil weten wat dat is, hoeft maar één keer een uitzending van De wereld draait door te bekijken. Verplatting uit zich in een gebrek aan maat en beheersing. Behoeften moeten direct worden bevredigd. Intellectuele inspanning legt het af tegen eenvoudig vermaak. Rechten worden opgeëist zonder dat daar een besef van plichten en verantwoordelijkheid tegenover staat.

regering door de massa
Toegepast op meningsuiting betekent dit dat iedereen zijn persoonlijk recht claimt om altijd en overal zijn mening te geven, over welk onderwerp dan ook, in welke bewoordingen dan ook. Traditioneel is die gang van zaken altijd als een uiting van verval beschouwd. Een democratie die verwordt tot een regering door de massa, erkent geen grenzen meer, geen taboes, geen zelfbeperking, geen innerlijk fatsoen, prijst het gedurfde, brutale en extreme en minacht het gulden midden, verwerpt de opdracht om eerst te weten waar je het over hebt voordat je je mening geeft.

Het recht op meningsuiting heeft de plicht tot meningsvorming verdrongen. Meningsvorming betekent dat je je eerst in een onderwerp verdiept, de voors en tegens tegen elkaar afweegt, dat je je bezint, dat je de waarheid zoekt en niet de gewiekste overwinning in een debat. Het vraagt dus om studie, en het opschorten van de mening en het oordeel die spontaan in je opkomen. En het vraagt bovendien, en vooral, om de bereidheid van tevoren rekening te houden met de mogelijkheid dat iemand met een tegenovergestelde mening weleens goede argumenten zou kunnen hebben die jou dwingen je mening bij te stellen. Dat is geen gezichtsverlies maar kracht.

Natuurlijk hebben we een lange weg te gaan om de geest van de onbegrensde vrijheid weer in de fles te krijgen. Het vraagt veel van opvoeders, van het onderwijs, van de verwarde media. Want de huidige geest van vrijheid wordt dramatisch bevorderd door de sociale media, waar iedereen vrij is in een moment van emotionele opwelling zijn mening te spuien, en waar het nieuws kort en snel moet zijn. Voor achtergronden en gefundeerde oordeelsvorming is geen tijd en ruimte meer. Het is een lange weg. Maar alles van waarde vergt inspanning en – volgens Ortega – de ‘heldhaftige inzet om onszelf te overtreffen’.