Vergrijzing is geen kostenpost maar juist reden om de vlag uit te steken

31-01-2018 Het Financieel Dagblad De vlag hangt vandaag uit. Niet vanwege de bijna drie miljoen vijfenzestigplussers in Nederland, waaronder inmiddels meer dan 2225 honderdplussers, maar omdat prinses Beatrix tachtig jaar is geworden. Ze bevindt zich in goed en steeds talrijker gezelschap. In 2040 zullen er meer dan 4,5 miljoen vijfenzestigplussers zijn en neemt het aantal tachtigplussers verder toe. We worden ouder. Het gaat velen in onze vergrijzende samenleving goed.

In de periode dat prinses Beatrix nog staatshoofd was steeg de levensverwachting, maar werden ook hardnekkige verschillen tussen bevolkingsgroepen zichtbaar. Bijvoorbeeld tussen rijke, hoogopgeleide en arme, lager opgeleide ouderen. Ook jongeren leven vaker in gescheiden werelden. Onbekend maakt onbemind. Daar wees koning Willem-Alexander terecht op in zijn laatste kerstboodschap. We staan op een tweesprong: worden onze kwetsbare ouderen hierdoor de verliezers van de vooruitgang of juist rolmodellen?

Ouder worden is niet altijd een zegen. In 2030 zijn er een miljoen kwetsbare ouderen met slechte gezondheid en een laag inkomen die kampen met vereenzaming. Als je die ontwikkeling plaatst naast het snel dalend aantal beschikbare mantelzorgers en een terugtredende overheid, ontstaat een schrikbeeld. Er zijn nu dertien keer zoveel 45 tot 64-jarigen als 85-plussers. In 2040 nog maar vijf keer zoveel. De 45 tot 64-jarigen die nu veel informele hulp verlenen, zijn dan zelf oud. Kinderen zijn er niet, of wonen niet in de buurt. Bestuurders en politici steken de kop in het zand.

We moeten daarom radicaal anders gaan denken over ouderdom. De vergrijzing is geen kostenpost of probleem, maar een sociaal, economisch en maatschappelijk verdienmodel. Op Barbados krijgt elke honderdjarige een eigen postzegel, als ‘achievement of Barbados that should be embraced’. Of onze ouderen op postzegels willen staan, weet ik niet. Bovendien heeft prinses Beatrix er al een paar. Maar ik zie wel vier redenen om vandaag de vlag uit te steken.

1. Uit de European Social Survey blijkt dat Nederland bij de landen hoort waar het meeste respect voor ouderen bestaat, al lijkt dat zich nog niet uit te betalen. We zitten gevangen in ongemakkelijke systeemdiscussies over pensioen en zorg. Zodra het over de eigen familie gaat dan wordt ouderdom echter geassocieerd met levenswijsheid en middenin de samenleving blijven staan. Dat beeld kan vaker worden uitgedragen en gekoesterd, ook in de publieke ruimte en in de politiek. We hebben rolmodellen op elke straathoek nodig.

2. Vergrijzing is lucratief. Drie kwart van alle ouderen is vitaal, gezonder dan vroeger, sportiever, werkt langer door, past op de kleinkinderen en doet vrijwilligerswerk. Ze gaan naar de kroeg en het museum, op vakantie en ze genieten van de natuur. Velen hebben iets te besteden. Zolang ze dat doen, in de horeca, openbare ruimte of de zorg, blijven ook de sociale relaties op peil en hebben we een legioen van deeltijdwerkers, oppassers en vrijwilligers. Een sociaal en economisch verdienmodel.

3. Zorgen voor kwetsbare ouderen is een uiting van beschaving. Zelfredzaamheid wordt soms gebracht als hoogste doel van ons bestaan, maar voor elkaar zorgen is een deugd. Het is niet ‘slecht’ als mensen hulp nodig hebben. Informele hulp is dus geen kwestie van kostenbesparing. Mantelzorgondersteuning is niet een kostenpost omdat iemand zelfredzaam had moeten zijn. Vijf miljoen Nederlanders verlenen mantelzorg of doen vrijwilligerswerk bij ouderen thuis en in verpleeghuizen. Hun inzet maakt van instellingen een ‘thuis’. Zorgzame contacten tussen mensen zijn goed en creëren een verbonden samenleving die de vlag uithangt voor zijn verpleeghuizen.
Meer deeltijdbanen voor ouderen creëren, in plaats van invliegen arbeidsmigranten

4. De versnelde vergrijzing in de grensstreken en krimpregio’s dwingt ons te laten zien wat solidariteit tussen steden, dorpen en regio’s betekent. Dan gaat het over goede verbindingen tussen ziekenhuizen en wijkzorg, horeca, ontmoetingsplekken en werkgevers die meer deeltijdbanen voor ouderen creëren in plaats van arbeidsmigranten in te vliegen.
Dit maakt wel een visie nodig op de sociale, economische en maatschappelijke infrastructuur van Nederland. Wanneer landelijke politici zich met de gemeenteraadsverkiezingen bemoeien, zouden ze ook op dat vlak kleur moeten bekennen.

We doen onszelf tekort wanneer kwetsbare ouderen de verliezers van onze vooruitgang worden. Het begint daarom bij het stoppen met somberen over de vergrijzing en het praten over ouderdom als kostenpost. Laten we vandaag onze ‘oude’ beschaving vieren. Prinses, van harte.

Kim Putters is directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau.