Vijf infradossiers die hun schaduw vooruitwerpen

03-01-2019  Het Financieel Dagblad

1. Zeesluis IJmuiden
Het hoogste punt bereikt bij de bouw van het controlecentrum? Check. Eerste deurkas in de grond afgezonken? Check. Sluisdeuren in Nederland? Check. In een maand tijd was er eind 2018 ineens drie keer goed nieuws over de aanleg van de grootste zeesluis ter wereld in IJmuiden. Het is een teken dat het project na enorme tegenslagen – die bouwers BAM en VolkerWessels bij elkaar al ruim €200 mln hebben gekost – op stoom komt.
Dat is goed nieuws, want de zeesluis is en blijft een ontzagwekkend project met een sluiskolk van halve kilometer lang en met stalen deuren met de omvang van een middelgroot flatgebouw. En als een project groots en uniek is, dan zijn de risico’s dat eveneens. Die zullen in 2019 nog niet verdwenen zijn.
De deurkas (het caisson waarin de deur wegrolt als de sluis opengaat) aan zeezijde ligt nu op zijn plek, maar de veel bredere deurkas aan landzijde wordt pas dit jaar afgezonken. Dit gevaarte is 80 meter lang, 25 meter hoog en 55 meter breed en staat aan veel grotere krachten bloot bij het wegspuiten van de ondergrond. Dat risico was ook de reden dat het oorspronkelijke ontwerp op de schop moest. Onderzoekers concludeerden vorig jaar dat het afzinken nu mogelijk is, als het omzichtig gebeurt. Dat is belangrijk, want de bouw liep al 27 maanden vertraging op tot in januari 2022.
Dan is er nog de financiering. Het bankenconsortium dat de zeesluis voorfinanciert, bevroor de funding vorig jaar. Dat betekent dat BAM en VolkerWessels nu alle uitgaven uit eigen kas betalen. In november meldde BAM dat er rond de jaarwisseling – maar mogelijk niet in 2018 – nieuwe afspraken over zijn. Navraag vlak voor Kerst leerde dat er nog niets aan die uitspraak is veranderd. Dat betekent dat er nog geen akkoord is, maar dat dit binnenkort wel kan volgen.

2. Uithoflijn/Hoekse Lijn
Als het gaat om de bereikbaarheid van de Randstad is lightrail hét toverwoord. Investeer fors in snelle fijnmazige railverbindingen om de verkeerstoename in de Randstad op te vangen, stellen voorstanders. Hoe goed zo’n metro-achtig stelsel werkt, bewijst de RandstadRail – de lightrailverbinding tussen Rotterdam, Den Haag en Zoetermeer – die veel meer reizigers vervoert dan was voorspeld.
Maar het aanleggen van zo’n netwerk is bepaald geen sinecure. Dit jaar moeten twee tracés opengaan waar allang sneltrams hadden moeten rijden: de Hoekse Lijn van Schiedam naar Hoek van Holland (de planning was september 2017) en de Uithoflijn in Utrecht (begin 2018). De meerkosten zijn fors. Bij de Uithoflijn circa €100 mln en bij de Hoekse Lijn €90 mln.
De vertragingen zijn veroorzaakt door te krappe begrotingen; te optimistisch plannen en/of een onverwacht grote complexiteit. Utrechtse bestuurders mogen zich de onrealistische begroting aantrekken. Een deel van de noodzakelijke kosten werd buiten beschouwing gelaten tijdens de besluitvorming en bij de maatschappelijke kosten-batenanalyse. De rekenkamers die het project onderzochten hielden het netjes, maar alles wijst erop dat de aloude truc is gebruikt om met een te rooskleurige begroting een onomkeerbare investeringsbeslissing te forceren. Een dergelijke gang van zaken is niet bevorderlijk voor het creëren van draagvlak voor nieuwe lightrail-investeringen.
De opening van de Hoekse Lijn wordt voor eind maart 2019 verwacht. Bij de Uithoflijn zijn de risicomarges een stuk krapper. Opening is voorzien voor december 2019. In Utrecht tikt de tijd.

3. Ring Zuid Groningen
In Groningen moest er afgelopen najaar een onderzoekscommissie aan te pas komen om te kijken of de grootschalige verbouwing van de zuidelijk ringweg überhaupt nog wel kon doorgaan. Nog maar twee jaar geleden ging in Stad en Ommelanden de vlag uit toen de Duitse bouwers Züblin en Max Bögl samen met vier regionale aannemers de aanbesteding wonnen.
Van die feestvreugde is weinig over. Door een reeks tegenvallers is de oplevering inmiddels met drie jaar vertraagd en de kosten lopen op. Dat de commissie in december oordeelde dat het project door kan, is nog maar het begin van een nieuw begin. Voor 1 april 2019 moeten de opdrachtgever en de aannemers een nieuw plan van aanpak klaar hebben om de samenwerking te verbeteren en het vertrouwen te herstellen.
Er lijkt wat reserve te zijn of dat lukt. Opdrachtgever en aannemers hebben gezegd de aanbevelingen ‘op hoofdlijnen te onderschrijven’. De financiële spanning hangt dan ook als een donkere wolk boven het project, stelde de commissie. ‘Dit maakt partijen uitermate voorzichtig.’ Er hangt dus nogal wat af van het verzoeningsproces in het eerste kwartaal.

4. Lelystad Airport
Technisch gezien is de vernieuwde luchthaven in Flevoland qua bouw helemaal geen issue meer. Zo is de luchtzijde van Lelystad Airport – de landingsbaan en dergelijke – al in de eerste helft van 2018 opgeleverd. De nieuwe verkeerstoren is in gebruik en er staat een gloednieuwe terminal. Eigenlijk is bijna alles klaar voor de 10.000 vakantievluchten die Schiphol moeten ontlasten, maar die komen er nog niet.
Oorspronkelijk was de planning dat de luchthaven afgelopen voorjaar zou openen, maar een niet-deugende milieueffectrapport (MER) veroorzaakte al een jaar uitstel. Die fouten werden ontdekt door een actiegroep. Die merkte op dat in het MER een vliegtuig op negenhonderd meter hoogte boven het dorpje Ens wel geluidsoverlast gaf, maar boven het veel grotere Zwolle opeens niet.
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 volgde er al snel nog een jaar uitstel, zodat onder meer met het verleggen van vliegroutes de overlast wat verminderd kon worden. Vorige maand werd duidelijk dat het plan om vakantievluchten van Schiphol over te hevelen naar Lelystad op nog meer weerstand stuit. Dit keer uit Brussel. Het plan is in strijd met Europese mededingingsregels. Dit jaar moet minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat Brussel met een nieuw plan zien te overtuigen, anders is verder uitstel een zeer reëel risico.

5. Waalbrug/Chroom6
Het een oude dame, de Waalbrug bij Nijmegen. Ruim tachtig jaar oud en de belangrijkste route om de stad vanuit het noorden te bereiken en omgekeerd. De brug heeft een bewogen geschiedenis. In 1944 kregen de geallieerden de brug tijdens operatie Market Garden in handen, maar de verbinding met de luchttroepen bij Arnhem kon nooit worden gelegd. Daardoor bleven Noord- en West-Nederland bezet gebied tot het einde van de oorlog.
In 2016 kreeg Volker Wessels-dochter KWS de renovatie van de brug gegund en afgelopen zomer zou het werk beginnen. Maar bij de voorbereiding is op het staal van de brug het giftige chroom-6 in de verf aangetroffen. Extra veiligheidsmaatregelen zijn nodig waardoor de planning op de schop moet. Volgens vakblad Cobouw bedraagt de vertraging minimaal anderhalf jaar.
De Waalbrug staat niet op zich. In een Kamerbrief van 22 november schrijft minister Van Nieuwenhuizen dat er ook bij de Van Brienenoordbrug en de Afsluitdijk chroom-6 is aangetroffen. En het probleem gaat nog vaker voorkomen. Honderden bruggen, viaducten en sluizen naderen het einde van hun levensduur en zijn toe aan renovatie. ‘Indien chroom-6 wordt aangetroffen, kan het nodig zijn om extra veiligheidsmaatregelen te treffen wat consequenties kan hebben voor de doorlooptijd en kosten’, waarschuwde de minister.

Auteur: Arend Clahsen